اقبال يغمايى ( گردآورنده )

90

شهيد راه آزادى سيد جمال واعظ اصفهانى ( فارسى )

( تير ) مطابق 23 ژوئن 1908 ميلادى مجلس را به توپ بست و ظاهرا پيروز شد . اما مجاهدان خاموش و آرام ننشستند و سرانجام روز سه‌شنبه 24 جمادى الثانى 1327 مطابق 22 سرطان 1288 دليران مجاهد تهران را تصرف كردند و شاه برگشته بخت روز جمعه 27 جمادى - الثانى برابر 25 سرطان مطابق 16 ژوئيه 1909 به سفارت روس پناهنده شد . سران مجاهد و عدهء زيادى از علماى بزرگ حامى مشروطيت ، و جمعى از نمايندگان سابق مجلس و اعيان و برگزيدگان طبقات مختلف به منظور ادارهء امور مهم و ضرورى كشور و جلوگيرى از بى - نظمى و آشفتگى از ميان خود كسانى را به عضويت مجلسى به نام مجلس عالى برگزيدند ، و اين مجلس بىدرنگ لوايح ذيل را تصويب كرد : عزل محمد على شاه از سلطنت ؛ انتخاب احمد ميرزاى وليعهد به پادشاهى ؛ تعيين عضد الملك به نيابت سلطنت ؛ انتخاب وليخان سپهدار اعظم به وزيرى جنگ ، تعيين حاجى على قلى خان سردار اسعد به وزيرى داخله ؛ و در اجراى نظر اول اين نامه را براى محمد على ميرزا - شاه مخلوع و متحصن در سفارت - فرستاد : « اعليحضرتا ، مقتضيات وقت و شدت هرج‌ومرج مملكت ، و انزجار قلوب ملت از ادارهء اعليحضرت همايونى ضرورت به هم رسانيده كه آن اعليحضرت از زحمات بار سنگين سلطنت خود را معاف فرمايند . بر طبق همين ضرورت چون آن اعليحضرت امروز كه جمعه 27 جمادى الثانيه 1327 در سفارت محترمه دولت بهيه روس به حمايت دولتين فخيمتين انگليس و روس پناهنده شده ، بالطبع شخص همايون خود را از اين زحمت فارغ فرمودند . عليهذا مجلس عالى فوق العاده امروز جمعه 27 جمادى الثانيه 1327 در بهارستان تشكيل يافته اعليحضرت قوىشوكت اقدس سلطان احمد شاه خلد الله ملكه و سلطانه را به شاهنشاهى ايران پذيرفته و تا تشكيل پارلمان موقتا حضرت مستطاب اشرف عالى عضد الملك دامت شوكته را به سمت نيابت سلطنت اختيار نمود . » محمد على ميرزا پنجاه و شش روز در محل تابستانى سفارت روس واقع در زرگنده ماند سرانجام پس از انجام يافتن مذاكرات لازم روز پنجشنبه 23 شعبان 1327 راهى روسيه شد . او بر اثر تحريكات بيگانگان بر خلاف پيمانى كه سپرده بود در انديشهء بازگشتن به ايران و تصاحب تاج‌وتخت از دست رفته افتاد . بدين اميد از فروش بعضى جواهرات كه او و همسرش پنهان با خود برده بودند مقدار زيادى تفنگ و فشنگ و گلولهء توپ خريد و با موافقت پنهانى دولت تزارى روس با تذكره‌اى مجهول به نام خليل بغدادى از راه درياى خزر در گمش‌تپه پياده شد . اما توفيق نيافت ، و از همان راه كه آمده بود بازگشت . سرانجام پس از شانزده سال آوارگى و سرگردانى و تحمل رنجها و سختيها ، يكشنبه يازدهم رمضان سال 1343 قمرى برابر 16 حمل ( فروردين ) 1304 در پنجاه و چهار سالگى در ايتاليا درگذشت و در كربلا به خاك سپرده شد . از روز چهارشنبه چهاردهم رمضان تا سه روز به مناسبت مرگ او از يك ساعت به غروب مانده تا سه ساعت از شب گذشته ، مجلس ختم رسمى در مسجد سلطانى منعقد ، و از طرف دولت به شركت‌كنندگان در مجلس افطار داده شد . وزارتخانه‌ها دو روز و مدارس يك روز بدين مناسبت تعطيل شد !